Oproep: De redactie van het Podium voor Bio-ethiek nodigt je uit een bijdrage te schrijven voor ons themanummer over ‘Dokters en (medische) wetenschappers in de schijnwerpers: morele omgangsvormen met onzekere kennis, misinformatie en fake news in de gezondheidszorg’

De COVID-19-crisis heeft de rol van wetenschappers in de gezondheidszorg sterk in de schijnwerpers gezet. Burgers zijn getuige geweest van de succesvolle en razendsnelle ontwikkeling van effectieve vaccins. Politici lieten zich in de zoektocht naar verantwoord beleid in tijden van radicale onzekerheid adviseren door medische wetenschappers, wier adviezen in de begindagen van de crisis een exceptionele mate van maatschappelijke en politieke legitimiteit genoten. Deze legitimiteit van (medische) wetenschap in het publieke domein blijkt echter niet vanzelfsprekend. Naarmate de crisis aanhoudt, is het coronabeleid – inclusief de wetenschappelijke onderbouwing daarvan – steeds vaker onderwerp van discussie. De crisis legt onzekerheden bloot: modellen blijken niet altijd houvast te geven en soms grote foutmarges te bevatten en het wordt duidelijk dat verschillende soorten kennistradities (zoals geneeskunde, economie, gedragwetenschappen of sociologie) kunnen conflicteren.

De huidige crisis lijkt daarmee al langer spelende vraagstukken over de legitimiteit van wetenschap in politieke besluitvorming op scherp te zetten. De rol van (nieuwe) media lijkt daarin ambivalent. Enerzijds stellen deze burgers in staat om snel nieuwe informatie te verzamelen en een onderbouwde mening te vormen over een onderwerp. Anderzijds zien we dat de opkomst van sociale media bijdraagt aan de verspreiding van een groeiende hoeveelheid (medische) misinformatie en dubieuze claims, waardoor het vaak moeilijker wordt voor burgers om feiten van fabels te onderscheiden. Informatievoorziening via de nieuwe media is bovendien vaker gepersonaliseerd, waardoor het risico toeneemt dat mensen vooral informatie uit hun eigen ‘bubbel’ tot zich nemen.

Deze toename van desinformatie, nepnieuws en andere niet geverifieerde informatie roept ook vragen op over de rol van wetenschappers in het publieke debat. Zo constateert de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat hoewel wetenschappers vaak de reflex hebben om terug te vallen in een ‘uitlegmodus’ vanuit de vooronderstelling dat duidelijke informatie mensen zal overtuigen van wetenschappelijke feiten, een dergelijke reflex vaak averechts werkt (KNAW, 2021). Dit roept de vraag op of en hoe (medische) wetenschappers zich in het publieke debat zouden moeten verhouden tot nepnieuws en andere vormen van onjuiste of gebrekkige informatie. In hoeverre zien zij bijvoorbeeld een verantwoordelijkheid voor zichzelf hierin weggelegd? Of moeten instituties daar een grotere rol inspelen? Hoe moeten instanties als de GGD of het RIVM zich verhouden tot (nieuwe) media en tot politici, wanneer deze zelf nepnieuws verspreiden? Zouden journalistiek en wetenschappelijke berichtgeving moeten worden beoordeeld (en zo ja, hoe dan)? En welke instantie zou dit dan moeten doen?

Hoewel de negatieve gevolgen van desinformatie en nepnieuws in algemene zin al regelmatig zijn benoemd (denk aan thema’s als de uitholling van vertrouwen in democratische instituties en de polarisatie van het maatschappelijke debat), is er nog weinig bekend over de ethische en morele aspecten van het omgaan met nepnieuws binnen de gezondheidszorg. Hoe zouden gezondheidszorgprofessionals bijvoorbeeld kunnen of moeten omgaan met nep- of twijfelachtig nieuws over bijvoorbeeld potentieel levensreddende vaccinaties of geneesmiddelen als statines? Hebben artsen een morele verplichting om zich in de media uit te spreken tegen valse behandelingen als het slikken van hydroxychloroquine tabletten of het inspuiten van bleekmiddel tegen COVID-19? Hoe kunnen huisartsen in de gesprekken met patiënten die twijfelen over vaccinaties, hierop ingaan? De redactie van het Podium voor Bio-ethiek nodigt u uit om een bijdrage te schrijven over deze of gerelateerde vraagstukken.

Uw bijdrage
Wilt u een bijdrage leveren aan het Podium voor Bio-ethiek over dit thema? Stuurt u dan uiterlijk 31 januari 2022 een voorstel in van maximaal 250 woorden naar de themaredactie:

Amber Spijkers
Rik Wehrens

Houdt u er wat betreft stijl en inhoud rekening mee dat het Podium door een breed publiek van geïnteresseerden wordt gelezen. De eerste volledige versie wordt verwacht op 14 maart 2022. De deadline voor volledige bijdragen (ca. 1500 woorden) is 25 april 2022. In juni 2022 hopen we het themanummer uit te brengen. De themaredactie beslist of een artikel al dan niet wordt geplaatst.

Preadvies en Jaarsymposium 2022 gaan over Global Health

Jaarlijks verschijnt een NVBe-Preadvies, dat de basis vormt voor ons jaarsymposium. Dit jaar is het thema “Global Health – lokale implicaties van een verbonden wereld”. Het preadvies wordt geschreven door Martine de Vries (LUMC) en Rieke van der Graaf (UMC Utrecht). Hieronder lichten we alvast een tipje van de sluier op over de inhoud. De datum en tijd van het jaarsymposium volgen z.s.m.

Moeten Nederlanders snel een booster krijgen of moeten we eerst zorgen dat de wereldbevolking zich heeft kunnen laten vaccineren? Moet je als arts in een vluchtelingkamp werken, als je daarmee niet alleen vluchtelingen helpt, maar ook een migratiesysteem in stand houdt waarin fundamentele mensenrechten worden geschonden die tot tal van gezondheidsproblemen leiden? Moeten we bereid zijn om standaardprincipes in de medische ethiek te herinterpreteren in het licht van duurzaamheid om de klimaatdoelstellingen te behalen? Ook als dat lokaal ten koste kan gaan van kwaliteit van de zorg?

Vragen als deze komen op als we vanuit het perspectief van Global Health naar de zorg kijken. Dat zijn we niet gewend. Nederland verhoogt weliswaar het aantal coronavaccins dat naar het buitenland gaat, maar de nadruk ligt vooralsnog op lokaal en de korte termijn: nationaal zo snel mogelijk terug naar ‘normaal’. We staan in onze omgang met vluchtelingen mensonterende omstandigheden toe die hun gezondheid op alle vlakken bedreigt, en vragen artsen vervolgens om vóór alles niet te schaden, goed te doen, de autonomie van patiënten te respecteren en rechtvaardig te handelen. Tot slot, medische tijdschriften trokken onlangs aan de noodbel. Klimaatverandering vormt een serieus volksgezondheidsrisico. Ondertussen wordt de ecologische voetafdruk van de zorg in Nederland groter en treffen de gevolgen van klimaatverandering vooral gebieden die in allerlei opzichten al substantieel slechter af zijn.

Lokaal is dit allemaal te begrijpen en tot op zekere hoogte misschien ook te rechtvaardigen. In elk geval vanuit normatieve kaders die ook vooral betrekking hebben op lokaal. Maar kunnen we ons dat nog veroorloven in een wereld waarin lokaal handelen zo verbonden is met mondiale gevolgen?

In het preadvies wordt aan de hand van bovenstaande voorbeelden op hoofdlijnen onderzocht hoe lokaal en mondiaal in deze praktijken met elkaar verbonden zijn, welke morele vragen en spanningen daarbij opkomen en welke implicaties een global health perspectief kan hebben voor de omgang met die morele vragen. Het preadvies mondt uit in een inventarisatie van urgente vragen voor het maatschappelijke debat en voor nadere gedachtewisseling tussen professionals (artsen, andere betrokken hulpverleners, ethici) en beleidsmakers.

Onderwijsmiddag 2021: de rol van kunst in ethiekonderwijs

Op 5 november j.l. vond in Utrecht weer de jaarlijkse NVBe-onderwijsmiddag plaats. De middag stond deze keer in het teken van de rol van kunst in ethiekonderwijs binnen verschillende disciplines. Op welke manier worden kunstuitingen gebruikt in ethiekonderwijs? Wat denkt men daarmee te bereiken? Wat willen we onze studenten of cursisten meegeven, en hoe kunnen we dat doen? Het doel was om geïnspireerd naar huis te gaan, voorzien van praktische ideeën voor eigen onderwijs.

Hieronder vindt u een korte beschrijving van de bijdragen en kunt u doorklikken naar de dia’s van de presentaties:

  • Megan Milota (UU) nam de aanwezigen mee in haar ervaringen met “narrative medicine” in het medisch onderwijs, waarbij studenten leren denken met en over verhalen.
  • Rob Houtepen (UM) focuste op hermeneutiek en kraakte enkele kritische noten over kunst en ethiek in het medisch onderwijs, wat aanleiding gaf tot een boeiende discussie met de zaal.
  • Maaike Haan (Radboudumc) ging aan de hand van afbeeldingen uit de graphic novel “Naasten” met de deelnemers in gesprek over haar onderzoek naar mantelzorg.
  • Jossette Jacobs (WUR) liet de deelnemers aan de hand van uiteenlopende afbeeldingen kennismaken met Visual Thinking Strategies (VTS), een leermethode die als doel heeft om vaardigheden als waarnemen, kritisch denken en (visuele) geletterdheid te verbeteren.

Oproep: De redactie van het Podium voor Bio-ethiek nodigt je uit een bijdrage te schrijven voor ons themanummer over de ethiek van het houden van dieren

Het morele uitgangspunt van de Nederlandse wetgeving over het houden van dieren is de intrinsieke waarde van dieren: De “erkenning van de eigen waarde van dieren, zijnde wezens met gevoel”, aldus de Wet Dieren. Daarbij is voorzien “dat de inbreuk op de integri-teit of het welzijn van dieren, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk, wordt voorkomen en dat de zorg die de dieren redelijkerwijs behoeven is verzekerd.” Deze verwijzing naar rede-lijkheid geeft aan dat we dieren niet per se gelijkwaardig behandelen, maar dat onze rech-ten en plichten bij de dieren die we houden afhankelijk zijn van wat we redelijk vinden. Dat roept vele vragen op. Hoe bepalen we die redelijkheid? En in hoeverre mag dat variëren, gezien de enorme diversiteit aan gehouden dieren? Is het redelijk het ongerief bij dieren af te wegen tegen het maatschappelijk of eventuele wetenschappelijke belang? Hebben dieren zelf ook rechten? Of is het überhaupt moreel verwerpelijk dieren te bezitten? Ook omdat het soms leidt tot ongewenste fokpraktijken en onverantwoord eigenaarschap.

Het overheersende antropocentrische beeld dat het dier er is voor ons welzijn lijkt steeds meer onder druk te staan. Daarnaast heeft onze omgang met dieren grote gevolgen, van het risico op zoönosen tot hoge stikstofuitstoot. Vraagstukken waarbij de belangen van boeren, de dieren, het klimaat, en de samenleving als geheel, met elkaar kunnen botsen. En naast ongelijke belangen van mens en dier kunnen ook die van dieren onderling verschillen, zoals onze huispoes die zich graag te goed doet aan vogels. Daarnaast kunnen we ons afvra-gen of we wel onderscheid moeten maken tussen de morele status van verschillende dieren. Waarom worden vissen en insecten zo anders behandeld dan landbouwdieren? En tot slot, in hoeverre is het wenselijk en realistisch dieren steeds meer als volwaardig lid te beschouwen van de samenleving, door bijvoorbeeld het toekennen van burgerschap of een pensioen?

We hopen dat de ethiek ons met deze vragen kan helpen, op een manier die werk-baar is in de praktijk. Wat is de rol van de overheid, het bedrijfsleven of de consument hier-bij, en wat is de maatschappelijke dynamiek en de rol van technologie hierin? Kortom, de redactie van het Podium voor Bio-ethiek vindt het houden van dieren een belangrijk en rijk thema om meer aandacht aan te besteden.

Uw bijdrage
Wilt u een bijdrage leveren aan het Podium voor Bio-ethiek over dit thema? Stuurt u dan uiterlijk 17 november 2021 een voorstel in van maximaal 250 woorden naar de themare-dactie:

Sicco Polders
Rosanne Edelenbosch
Bernice Bovenkerk

Houdt u er wat betreft stijl en inhoud rekening mee dat het Podium door een breed publiek van geïnteresseerden wordt gelezen. Eerste versie wordt verwacht op 10 januari. De deadline voor volledige bijdragen (ca. 1500 woorden) is 14 februari. Eind maart 2022 hopen we het themanummer uit te brengen. De themaredactie beslist of een artikel al dan niet wordt geplaatst.

Teaser Podium voor Bio-ethiek: De waarde van AI voor de bio-ethiek

Het nieuwste Podium nummer over de waarde van kunstmatige intelligentie (AI) voor de bio-ethiek is verzonden naar de NVBe leden!

In de toekomst wordt verwacht dat AI-systemen dingen kunnen die we nu nog als uniek menselijk beschouwen, zoals moreel oordelen. Zou AI op dat vlak taken van de mens kunnen ondersteunen of zelfs overnemen? Inclusief die van (bio-) ethici? Een keur aan auteurs gaat in op deze andere spannende vragen rond de waarde van AI voor de bio-ethiek. Zo zou kunstmatige intelligentie volgens Marianne Boenink de kwaliteit van morele oordeelsvorming kunnen verbeteren. Wel moet de AI dan vooral vragen stellen in plaats van antwoorden geven. Dat geldt volgens Boenink overigens ook voor menselijke ethici.

Als ‘teaser’ kunt u dit artikel hier alvast downloaden. Over drie maanden is de hele inhoud vrij toegankelijk op http://nvbe.nl. Direct het hele nummer lezen? Word lid!

Onderwijsmiddag van de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek: ‘Het gebruik van kunst in ethiekonderwijs’

Graag nodigen wij u uit voor de Onderwijsmiddag van de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek ‘Het gebruik van kunst in ethiekonderwijs’ op vrijdagmiddag, 5 november 2021, van 13.00 – 17.30 uur bij Aristo, in Utrecht. Wees er snel bij, want er zijn nog maar een paar plekken! Aanmelden kan tot uiterlijk donderdag 28 oktober.

De onderwijsmiddag 2021 zal in het teken staan van de rol van kunst in ethiekonderwijs binnen verschillende disciplines. Op welke manier worden kunstuitingen gebruikt in ethiekonderwijs? Wat denkt men daarmee te bereiken? Wat willen we onze studenten of cursisten meegeven, en hoe kunnen we dat doen? Het doel is dat we geïnspireerd naar huis gaan, voorzien van praktische ideeën voor eigen onderwijs!

12:45-13:15 Inloop met koffie/thee, welkom (NB: er is géén lunch!)

13:15-14:15 Narrative medicine in het medisch onderwijs: leren denken met en over verhalen
Megan Milota

14:15-14:45 Hermeneutiek, kunst en ethiek in het medisch onderwijs
Rob Houtepen

14:45-15:05 Pauze

15:05-15:20 Intermezzo: Kijken vanuit het perspectief van Naasten – Een graphic novel over mantelzorg
Maaike Haan

15:20-16:10 Workshop: Dierethiek in dichtvorm – Poëzie in biomedisch onderwijs
Anne-Fleur van der Meer

16:10-16:20 Pauze

16:20-17:10 Workshop: De kunst van een goed gesprek over ethiek
Josette Jacobs

17:10-17:15 Wrap-up en afsluiting

17:15 Koffie/thee, einde

Deelnemen? Van harte welkom! Aanmelden kan tot uiterlijk donderdag 28 oktober. Meld u aan via ledenadministratie@nvbe.nl. Vermeld daarbij in de onderwerp-regel ‘Aanmelding onderwijsmiddag NVBe 2021’ en schrijf in de e-mail of u lid bent van de NVBe. Deelname voor NVBe-leden is gratis en kost voor niet-leden €17,50. Na aanmelding ontvangt u een bevestiging (leden), niet-leden krijgen informatie over hoe het bedrag betaald kan worden. Lid worden van de NVBe en direct gratis deelnemen kan uiteraard ook.

Natuurlijk mag u deze uitnodiging verspreiden onder mogelijk geïnteresseerden.

Organiserend comité Onderwijsmiddag NVBe
Maaike Haan, Dide de Jongh, Lieke van der Scheer

Preadvies 2021 “Siri, wat adviseer jij?” nu beschikbaar

Voor het jaarsymposium 2021 van 11 juni j.l. schreef Katleen Gabriels het Preadvies Siri, wat adviseer jij? Over het gebruik van kunstmatige intelligentie voor morele oordeelsvorming. NVBe-leden kregen het advies reeds thuisgestuurd. Nu is het preadvies ook digitaal beschikbaar (klik hier).

Sprekers op het jaarsymposium waren:

Presentatie preadvies  
Katleen Gabriels, universitair docent techniekfilosofie en -ethiek; opleidingsdirecteur bacheloropleiding Digital Society (Universiteit Maastricht)
“Siri, wat adviseer jij? AI en morele oordeelsvorming”

Coreferaat
Marianne Boenink, hoogleraar Ethiek van de gezondheidszorg, met als focusethiek van nieuwe medische technologie (Radboudumc, Nijmegen)
“Automatiseren van morele oordeelsvorming: Be careful what you wish for

Panel ethiek en beleid
Frans Brom, Directeur/secretaris Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid; Linda Kool, Themacoördinator Digitale Samenleving, Rathenau Instituut; Marianne Boenink; Katleen Gabriels

NVBe Jaarprijs 2021      
Uitreiking door Inez de Beaufort, emeritus hoogleraar medische ethiek, juryvoorzitter


Decembernummer Podium voor Bio-ethiek gaat over promotieonderzoek in de bio-ethiek. Wilt u bijdragen?

Oproep: De redactie van Podium voor Bio-ethiek nodigt promovendi uit een bijdrage te schrijven voor een themanummer over promotieonderzoek op het gebied van de bio-ethiek in Nederland en Vlaanderen.

In het komende decembernummer van het Podium voor Bio-ethiek bieden we promovendi in Nederland en Vlaanderen graag de kans om te laten zien op welke fronten de bio-ethiek hen bezig houdt. Die fronten mogen wat ons betreft zo breed mogelijk zijn. Het mag gaan over ziekte en gezondheid, over identiteit en moraal, over voedsel, leven, natuur en dieren, over recht, solidariteit en duurzaamheid, over de rol van technologische ontwikkelingen bij dit alles, of over een onderwerp waar misschien niemand nog aan denkt.

We richten ons op iedereen die bezig is met een proefschrift of dat recentelijk heeft afgerond. Wat we van je vragen is een centraal of spannend punt uit je onderzoek voor het voetlicht te brengen, eerste bevindingen van empirisch werk te presenteren, een vastgeroest denkbeeld aan het wankelen te brengen, of een hoog zittend argument te ventileren. We zijn heel benieuwd wat we daarvan kunnen leren over de staat van de bio-ethiek in Nederland.

Onder de noemer van Hora est! wijdde het Podium voor Bio-ethiek in december 2011 eveneens een nummer aan lopend promotieonderzoek op het gebied van de bio-ethiek. Het resultaat was een staalkaart van bijdragen, waarvan het merendeel over bio-ethische vraagstukken in de zorg, en een aantal over duurzaamheid, technologie van gedragsbeïnvloeding, en waardengericht ontwerpen van software. Inmiddels zijn we tien jaar verder.

Wat is er vandaag de dag gaande in het promotieonderzoek op het gebied van de bio-ethiek?

Wil je een bijdrage leveren aan het Podium voor Bio-ethiek over je promotieonderzoek, stuur dan vóór 21 juli een voorstel (max. 150 woorden) naar de themaredactie: dirk@dirkstemerding.nl

Er is plaats voor maximaal 15 bijdragen, te verschijnen in het komende decembernummer. De redactie reageert binnen tien dagen op je voorstel. Bij de selectie van de voorstellen streven we naar spreiding, zowel inhoudelijk wat betreft de besproken deelterreinen, als geografisch wat betreft instituten en universiteiten. Ook als je voorstel niet geselecteerd wordt nemen we het onderwerp van je project graag op in een overzicht van promotieonderzoek in Nederland en Vlaanderen dat zich beweegt op het terrein van de bio-ethiek.

Als we je uitnodigen om je abstract uit te werken, is de deadline voor de eerste complete versie (max. 1000 woorden) 20 september 2021. De deadline voor de definitieve versie is 25 oktober 2021. De themaredactie beslist of een artikel uiteindelijk al dan niet wordt geplaatst. Houd er rekening mee dat je bijdrage wat betreft stijl en inhoud voor een breed publiek aantrekkelijk moet zijn.

Teaser Podium voor Bioethiek: Het eeuwige leven

Het nieuwste Podium nummer over ‘het eeuwige leven’ is verzonden naar alle NVBe leden! Medische en technologische ontwikkelingen maken dat we steeds langer (kunnen) leven, maar is dit iets waarnaar we moeten streven? Wat leveren we in als we onze levens steeds maar blijven verlengen? En kunnen we ons niet beter richten op de preventie van ziektes in plaats van het uitstellen van de dood?

De teaser kunt u hier downloaden. Over drie maanden is de hele inhoud vrij toegankelijk op deze pagina. Direct het hele nummer lezen? Word lid!

Govert den Hartogh wint de NVBe-Jaarprijs 2021

Op 11 juni j.l. werd de NVBe-Jaarprijs 2021 uitgereikt. Een onafhankelijke jury koos uit alle inzendingen de 3 beste ethiekpublicaties over onze omgang met de coronapandemie.

De NVBe-Jaarprijs werd financieel mede mogelijk gemaakt door de Stichting tot Bevordering van de Beoefening van de Klinisch-Medische Ethiek. De winnaars ontvangen naast een certificaat respectievelijk 450, 200 en 100 euro aan boekenbonnen.

Jury

De jury bestond uit Inez de Beaufort (emeritus hoogleraar Gezondheidsethiek; Erasmus MC; juryvoorzitter), Marjan Slob (filosoof, essayist, schrijft voor de Volkskrant) en Joost van Herten (Sr. Beleidsmedewerker/dierenarts bij de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde; bestuurslid van de NVBe). Het juryrapport vindt u hier.

Bewondering voor draaiboek ‘Code zwart’

Twee winnende publicaties reflecteren kritisch op het draaiboek “Triage op basis van niet-medische overwegingen voor IC-opname ten tijde van Fase 3 stap C in de COVID-19 pandemie” (draaiboek ‘Code zwart’). Hoewel het draaiboek zelf niet in de prijzen viel, prees de jury de opstellers van het draaiboek nadrukkelijk:

‘We willen als jury onze grote bewondering uitspreken voor de prestatie en de wijze waarop [het draaiboek] tot stand gekomen is. Mensen uit verschillende disciplines bij elkaar krijgen, op één lijn krijgen, het is allemaal heel belangrijk geweest voor de discussie. Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar om het er niet mee eens te kunnen zijn, moet het er natuurlijk wel zijn, dus onze hulde daarvoor’.

U vindt het draaiboek hier.

Prijsuitreiking bekijken?

Hieronder kunt u de uitreiking van de NVBe-jaarprijs bekijken. Met naast lovende woorden van de jury, ook een korte inhoudelijke reactie van Govert den Hartogh, Rutger Claassen en Fleur Jongepier.