Themanummer coronacrisis

Onlangs bracht de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek (NVBe) een themanummer uit dat ingaat op de coronacrisis: ‘Naar een morele agenda na de coronacrisis’. In de verschillende bijdragen worden kritische vragen gesteld over het dominante, op het individu gebaseerde wereldbeeld waarbij we de maatschappij en natuur kunnen beheersen en onze bestaanscondities in de hand hebben. Maar wederom blijkt dat we niet boven de natuur staan maar er onderdeel van zijn. De waardenoriëntaties die in het themanummer naar voren komen zijn veelal ontleend aan al langer bestaande agenda’s en ideeën op het gebied van medische ethiek, zorg, milieu en natuur, recht en economie. De coronacrisis brengt deze echter samen. Ethici kunnen een belangrijke rol spelen in het proces van maatschappelijke heroriëntatie, door de normatieve vooronderstellingen te identificeren in technologie en wetenschap en in de maatregelen die worden genomen, maar ook door de ‘zachte’ waarden te expliciteren die als gevolg van de coronapandemie nodig zijn.

Bij wijze van uitzondering, vanwege de impact van de coronacrisis op ons allen, is het themanummer direct vrij beschikbaar en hier te vinden.

NVBe Jaarsymposium 26 oktober 2020

Het jaarsymposium van de NVBe gaat dit jaar over Verschuivende rollen in de ethiekondersteuning”. Centraal staat de vraag hoe aandacht voor ethische kwesties en zingeving in de zorg in Nederland is georganiseerd, en welke rol ethici en geestelijk verzorgers daarin (kunnen) spelen.

Wanneer:                     26 oktober 2020*

Waar:                           Utrecht (zaal volgt z.s.m.)

Hoe laat:                      13:00 – 16:30 uur (met borrel na afloop)

Toelichting

Aanleiding voor het jaarsymposium zijn de ervaringen in het Catharina Ziekenhuis Eindhoven (CZE), waar geestelijk verzorgers zich ethici zijn gaan noemen omdat ze van mening zijn dat dit beter past bij de taken die zij vervullen. Deze professionals doen patiëntenzorg en houden zich ook bezig met ethische kwesties (o.a. moreel beraad en ethiekbijeenkomsten en scholing voor personeel) en het ethiekbeleid van de instelling. Ethiek wordt daarbij breed opgevat, is pluralistisch van aard, ideologisch bescheiden en niet langer religieus geïnspireerd.

Andersom zijn er ook professionals die niet opgeleid zijn tot geestelijk verzorger maar wel doen aan ‘counseling’ van patiënten met existentiële en  morele vragen, iets wat voorheen vooral aan geestelijk verzorgers voorbehouden was. Deze professionals heten nu allemaal ‘ethicus’. In hun nieuwe rollen kunnen ethici dus ook betrokken raken bij het verlenen van zorg.

Het is al langer zo dat geestelijk verzorgers en ethici zich op dezelfde terreinen bewegen: in ethische commissies van instellingen, in ethiekonderwijs aan zorgprofessionals. Maar vanuit verschillende disciplines en/of afdelingen.  Op sommige plekken zien we dat deze domeinen/disciplines die eerder gescheiden waren, zich nu met elkaar mengen, zeker nu geestelijke verzorging zijn religieuze karakter lijkt te verliezen. Onduidelijk is echter hoe breed deze ontwikkeling precies speelt, en in welke vormen. Met dit symposium draagt de NVBe er graag aan bij om dat in kaart te brengen. Aan bod komen o.a. de volgende vragen: Welke ontwikkelingen deden en doen zich de laatste jaren voor in afdelingen Geestelijke verzorging en/of Ethiek? Tot welke vragen en spanningen leiden deze (nieuwe) ontwikkelingen? Wat is nodig om daar zo goed mogelijk mee om te gaan?

Met bijdragen van: prof. dr. Gaby Jacobs (Universiteit voor Humanistiek), prof. dr. Jenny Slatman (Tilburg University), dr. Eric van de Laar (Catharina Ziekenhuis Eindhoven), drs. Ger Palmboom (Meander Medisch Centrum), drs. Gert van Dijk (KNMG, Erasmus Medisch Centrum), en een spreker vanuit het Radboudumc (nader info volgt).

*           Onder voorbehoud dat het overheidsbeleid hiervoor in oktober ruimte biedt. Uiteraard zullen alle voorschriften voor social distancing en hygiëne in acht worden genomen.

Onderwijsmiddag 2020

De onderwijsmiddag van dit jaar komt helaas te vervallen. Dit in verband met Covid en het jaarsymposium dat naar het najaar is verplaatst. Ons streven is om volgend jaar in november 2021 weer een middag te organiseren, dit keer over de rol van kunst en verbeelding in ethiekonderwijs. Hoe kan beeldende kunst, muziek, literatuur of een andere vorm bijdragen aan reflectie op bijvoorbeeld beleving van ziekte en gezondheid, waarden in de zorg, morele dilemma’s of een thema binnen de bio-ethiek? Samen verkennen we de mogelijkheden, aan de hand van concrete voorbeelden uit de onderwijspraktijk.

Speciaal dossier over ethische vraagstukken in relatie tot het coronavirus

De pandemie van het corona-virus en de maatregelen die in reactie daarop worden genomen raken iedereen, wereldwijd. Patiënten en zorgprofessionals, alsmede burgers, bestuurders en bedrijven. Velen van ons worden voor zeer moeilijke beslissingen geplaatst. In de zorg, maar ook daarbuiten.

Ook veel ethici in Nederland en wereldwijd worden momenteel geconfronteerd met vele en complexe ethische vragen vanuit de huidige Covid-19 uitbraak.

Voor wie professioneel met ethische vraagstukken rond het coronavirus te maken krijgt is op de NVBe-website een speciale pagina ingericht. Dit is een initiatief van een groep van samenwerkende ethici, waar de NVBe graag een platform voor biedt.

De ethische vraagstukken die zich nu aandienen zijn grofweg in te delen in vier categorieën:

  1. Vragen over de impact van maatregelen en te trekken lessen. Denk aan public health ethische vraagstukken over de gevolgen en impact van preventieve maatregelen zoals ‘social distancing’ en het bezoekersbeleid bij ziekenhuizen en verpleeghuizen. Ook valt te denken aan verdringingsvraagstukken die zich nu voordoen in de slipstream van de Corona crisis, aangezien veel ‘gewone’ zorg en OK’s op grote schaal opgeschort zijn. Moet alle Covid voorrang krijgen, en wat betekent dat voor de behandeling van patiënten met andere aandoeningen? Verder valt te denken aan politiek-ethische vragen over welke lessen we kunnen trekken voor hoe we onze samenleving inrichten. Indringend voorbeeld is de tragische situatie van mensen die nu afgezonderd sterven, omringd door ‘maanmannetjes’.
  2. Vragen vanuit hulpverleners. Dit omvat klinisch-ethische vraagstukken vanuit individuele hulpverleners, ziekenhuizen en beroepsverenigingen om mee te denken over a) triage protocollen voor medische hulpmiddelen, beademingsapparatuur en IC bedden, en b) innovatieve behandelingen buiten een onderzoeksopzet. In breder verband worden ook professionals in bijvoorbeeld de thuiszorg, de gevangenenzorg of in asielprocedures met ethische vraagstukken geconfronteerd. In beide verbanden is moral distress een belangrijk aandachtspunt.
  3. Vragen over onderzoek. Dit betreft research ethics vraagstukken omtrent onderzoeks-protocollen naar de oorzaken (etiologie), behandeling en preventie van Covid-19. Deze protocollen worden veelal via spoedprocedures ingediend bij de Medisch-Ethische Toetsingscommissies (METCs). Ethische vragen gaan onder meer over andere vormen van toestemming (bijvoorbeeld voor gebruik van lichaamsmateriaal) en terugkoppeling van onderzoeksresultaten aan deelnemers.
  4. Maatschappelijke impact. Dit betreft maatschappelijk ethische vraagstukken over de uiteenlopende impact van Corona op de maatschappij. 

U vindt deze indeling terug in het dossier. Bovendien is er nog een pagina waar u links naar overige interessante websites kunt vinden.

Klik hier om naar het Covid-19 dossier te gaan. Het dossier is gevuld met ondersteuning van Eveline van der Plas uit het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Voor vragen over dit dossier kunt u contact opnemen met André Krom (NVBe bestuur, info@nvbe.nl) of Annelien Bredenoord (A.L.Bredenoord@umcutrecht.nl) en Martine de Vries (M.C.deVries@lumc.nl) als coördinatoren vanuit de samenwerkende ethici.

Coronadossier uitgebreid met achterliggende database

Het Covid-19 dossier is nu uitgebreid met de achterliggende database van bijna 300 artikelen. Dat draagt er aan bij dat relevante literatuur zoveel mogelijk op één plek te vinden is.

De database over ethiek en Covid-19 is samengesteld door Carlijn Damsté en Annemieke Jalink (IQ healthcare, vakgroep Ethiek van de Gezondheidszorg, Radboudumc). Zij hebben in de periode van begin maart 2020 tot en met eind juni 2020 wetenschappelijke tijdschriften* en publieke platforms** structureel geraadpleegd voor ethische artikelen over Covid-19.

De database heeft dezelfde indeling als het Covid-19-dossier op de NVBe website. Per thema vindt u een los pdf-document met de bijbehorende artikelen uit de database, waarbij sommige artikelen in meerdere thema’s voorkomen. De losse pdf-documenten kunt u bij de betreffende thema’s vinden.

*New England Medical Journal, JAMA, BMJ, Lancet, American Journal of Bioethics, Journal of Medical Ethics, Medicine & Philosophy, Public Health Ethics, NTvG
**Trouw, NRC, Volkskrant, Correspondent, Medisch Contact

Podium voor Bio-ethiek juni 2020 gaat over “Ethiek en politiek van maakbaar meervoudig ouderschap”

Het juninummer van Podium voor Bio-ethiek zal gewijd zijn aan de ethiek en politiek van maakbaar meervoudig ouderschap. Met onderstaande tekst deed de redactie eerder een oproep tot bijdragen.

Met de ontwikkeling van steeds meer vormen van kunstmatige bevruchting is ook ouderschap een meer maakbaar fenomeen geworden. Kinderen kunnen ontstaan met behulp van donorzaad, eicel- of embryodonatie en (IVF)draagmoederschap en in de toekomst mogelijk ook nog op andere kunstmatige manieren. Daarmee ontstaan ook meer diverse vormen van ouderschap en verwantschap, waarbij kinderen naast ouders als opvoeders ook te maken hebben met organisatorisch en technologisch bemiddelde, al dan niet bekende, verwantschapsrelaties.

In een in 2016 verschenen rapport over Kind en ouders in de 21ste eeuw zijn de juridische implicaties besproken van deze ontwikkeling door de Staatscommissie Herijking Ouderschap. De belangen en rechten van kinderen vormen daarbij voor de commissie een belangrijk uitgangspunt. De commissie stelt vast dat met het gebruik van diverse vormen van kunstmatige bevruchting de genetische band tussen ouder en kind niet altijd meer vanzelfsprekend is. Kinderen hebben daarbij in Nederland inmiddels het recht gekregen om hun eigen ontstaansgeschiedenis te achterhalen. Bij dit alles zijn echter niet alleen belangen van het kind in het spel, maar ook die van wensouders en van derden, zoals donoren en/of draagmoeders.

De aanbevelingen van de commissie voor meer flexibele vormen van verwantschapsrecht in dit verband, hebben vooralsnog geen vervolg gekregen. De praktijken waarin kunstmatige vormen van bevruchting en daarmee verbonden meervoudige verwantschapsrelaties tot stand worden gebracht, en de daardoor opgeroepen vragen, zijn nu in de eerste plaats een zaak van de betrokken medici en wensouders. Vanuit de samenleving komen in reactie daarop pleidooien voor een bredere en meer kritische discussie over de ethische kwesties en politieke afwegingen die bij deze ontwikkeling aan de orde zijn (Larissa Pans, Onbeperkt vruchtbaar, 2018).

In hoeverre moet de overheid de ontwikkeling van diverse vormen van kunstmatige bevruchting faciliteren en in hoeverre zouden daar ook grenzen aan moeten worden gesteld? Wat leren de ervaringen met de huidige praktijken ons tot dusver over de betekenis en ethische implicaties daarvan voor diverse betrokkenen? En wat komt er mogelijk nog aan nieuwe technologi-sche ontwikkelingen op ons af, zoals bijvoorbeeld zaad- en eicellen gemaakt van eigen stamcellen?

Inhoudsopgave themanummer “Bio-ethische aspecten van big data en machine learning” (2019-4)

Redactioneel
Leo van den Brom en Marieke Bak
De ethische framing van big data in de zorg
Rik Wehrens, Marthe Stevens, Antoinette de Bont
Bescherm de rechten van de mens achter DNA-data
Marc Groenen, Sven van Ewijk, Petra Verhoef
De kwetsbaarheid van Femtech
Naomi Jacobs en Jenneke Evers
Wat zijn gezondheidsdata?
Piek Visser-Knijff
Data-intensieve technologieën: Geef consent de tijd
Iris Loosman
Het belang van context: verantwoord databestuur in medisch onderzoek
Marieke Bak en Dick Willems
Geef zelflerende systemen niet te veel ruimte in de zorg
Rosanne Edelenbosch en Maartje Niezen
Versterkt kunstmatige intelligentie self fulfilling prophecies bij prognose comapatiënt?
Mayli Mertens en Owen King
De computer die het levenseinde van patiënten voorspelt: wenselijk of bedreigend?
Ankie Suntjens
Dragen artsen minder verantwoordelijkheid door AI?
Mauritz Kelchtermans, Lode Lauwaert, Daniel Leufer en Massimiliano Simons
Sociale controle en totale controle
Rob van Gerwen
Theorie is belangrijker dan (big) data
Hans Berkhof en Guy Widdershoven
Boekbespreking: niet-menselijke intelligentie als redder van menselijke geneeskunde?
Jenny Slatman

 

Onderwijsmiddag NVBe 2019

Op 12 november organiseerde de NVBe haar jaarlijkse onderwijsmiddag; een inspiratiemiddag voor docenten van (bio-)ethiek onderwijs aan niet-filosofen. Het thema was: onderwijs over wetenschappelijke integriteit.
 
4 inspirerende sprekers lieten op een interactieve manier zien hoe zij hun onderwijs over wetenschappelijke integriteit vorm geven en vertelden waarom ze dat op die manier doen:
 
Dr. Luca Consoli van de Radboud Universiteit Nijmegen
https://www.ru.nl/personen/consoli-l/
 
 
– Drs. Giulia Inguaggiato van het Amsterdam UMC, locatie VUmc
 
Dr. Mariette van den Hoven van de Universiteit Utrecht
 
Er kwamen verschillende werkvormen aan bod en er was volop ruimte om met elkaar in discussie te gaan over verschillende invullingen van wetenschappelijke integriteitsonderwijs, zowel tijdens de bijeenkomst als tijdens de borrel na afloop.
 
Hier kunt u enkele foto’s van de middag vinden.
 
De NVBe Onderwijsmiddag 2019 vond plaats op 12 november 2019. Locatie: Het Huis Utrecht.

NVBe Jaarsymposium 2019 – “Natuur binnen of buiten het hek”

Over de spanning tussen natuurbeheer en veeteelt en de grens tussen natuur- en cultuurland

Aan de hand van een Preadvies van Martin Drenthen stonden we tijdens het jaarsymposium 2019 stil bij het spanningsveld tussen natuur en veehouderij. In een klein land als Nederland leidt dit in toenemende mate tot conflicten. Zo wordt de terugkeer van de wolf door ecologen en natuurbeheerders toegejuicht vanwege de biodiversiteit. Maar aan de andere kant trekken schapenhouders aan de bel omdat de wolven hun schapen doden. Omdat wilde dieren ook ziektes kunnen overbrengen worden ze soms gezien als bedreiging voor de veehouderij. De Nederlandse varkenshouderij is bijvoorbeeld als de dood voor een uitbraak van Afrikaanse Varkenspest onder wilde zwijnen.

Daarentegen heeft de veehouderij onmiskenbaar ook negatieve effecten op natuur en biodiversiteit. Denk maar aan uitstoot van broeikasgassen of de terugloop van het aantal weidevogels. De legitimiteit van landbouw en veeteelt berust op het idee dat de mens recht heeft om een deel van de aarde te gebruiken voor de eigen voedselvoorziening. Het produceren van voedsel is dan wellicht een gerechtvaardigd doel maar waar ligt dan de grens? In dit debat komt naast de tegenstelling tussen dier- en natuurethiek daarom ook de ‘boerenethiek’ aan bod. Lukt het ons om vanuit de ethiek een bijdrage te leveren aan deze maatschappelijke discussie?

Sprekers waren

Presentatie NVBe Preadvies door Dr. Martin Drenthen
Co-referent 1: Prof. Dr. Hens Runhaar
Co-referent 2: Jeannette van de Ven
Co-referent 3: Dr. Bernice Bovenkerk

Het jaarsymposium vond plaats op 16 mei 2019. Locatie: Het Huis Utrecht.

Wilt u het Preadvies bestellen?

Bent u geen lid, en was u niet aanwezig bij het Jaarsymposium, maar wilt u het Preadvies ontvangen? Stuur een mail aan ledenadministratie@nvbe.nl met uw adresgegevens. Tegen betaling van €15,- (excl. verzendkosten) ontvangt u een gedrukt exemplaar thuis.

(c) Foto: Marcel Bressers