Oproep: De redactie van het Podium voor Bio-ethiek nodigt u uit een bijdrage te schrijven over het thema: Ethische ondersteuning en zingeving in de zorg, twee handen op één buik of onderscheiden disciplines?

Vrijwel alle zorginstellingen in Nederland hebben minstens één geestelijk verzorger in dienst. Traditioneel behoort naast hulp bij zingevingsvraagstukken aan individuele cliënten, ook advies en ondersteuning bij ethische vragen in zorginstellingen tot het takenpakket. De huidige beroepsstandaard beschrijft als taken op mesoniveau de ondersteuning van professionals door moreel beraad en educatieve activiteiten. En op macroniveau beleidsadvies, participatie in maatschappelijke netwerken en ondersteuning van bezinning op de identiteit van organisaties, goede zorg en beroepsuitoefening.

Oorspronkelijk waren er in zorginstellingen geen ethici werkzaam. Die functie kwam pas in beeld nadat in de afgelopen eeuw theologen zoals Dupuis, Kuitert en Sporken de ethiek losmaakten uit de verzuilde medische ethiek. Hun ethiek zagen zij daarbij als neutraler, afstandelijker en wetenschappelijker dan de verzuilde ethiek zoals die door pastores bedreven werd. Vervolgens zijn er vele andere loten aan de ethiekstam verschenen. Medische ethiek werd verbreed tot en betrokken op de gehele zorgsector, met een veelheid aan benaderingswijzen, zoals casuïstiekethiek, principe-ethiek, zorgethiek, en presentietheorie. Ook werden filosofische theorieën naar de zorgcontext vertaald, zoals in de hermeneutische en narratieve ethiek.

Inmiddels tonen sommige geestelijk verzorgers zich verlegen of ontevreden met de benaming van hun functie. Deze verlegenheid heeft ten eerste te maken met de associatie van deze naamgeving met de oorspronkelijke en meer traditionele rol van (religieuze) levensbeschouwing. Ten tweede met veranderende opvattingen over de verhouding van ‘geestelijke’ en ‘somatische’ zorg. En ten derde met het inzicht dat existentiële kwesties niet los te denken zijn van ethische en vice versa. De scheiding tussen existentiële en ethische benaderingen wordt daarmee als kunstmatig, oneigenlijk en ongewenst beschouwd.

Met dit alles bewegen in de zorgsector geestelijk verzorgers en ethici zich steeds meer op dezelfde terreinen: in ethische commissies van instellingen, in ethiekonderwijs aan zorgprofessionals, of als voorzitter van moreel beraad. Terwijl het vak geestelijk verzorger is geborgd in de kwaliteitswet en de term geestelijk verzorger is beschermd, kan iedereen zich ethicus noemen. Wordt het tijd om ook de term ethicus af te bakenen en er een beroepsstandaard voor te ontwikkelen? Zo ja, wat is dan kenmerkend en onderscheidend voor de functie van ethicus in de zorgsector?

Maakt het uit of je je geestelijk verzorger dan wel ethicus noemt? Is het misschien aan te bevelen beide disciplines in elkaar te schuiven? Wat zouden we daarmee winnen of juist verliezen? Zijn binnen het vakgebied van de geestelijk verzorger ethische ondersteuning en consultatie voldoende geborgd? Of zien we juist onderscheiden taken, functies of competenties voor de ethicus dan wel de geestelijk verzorger? En zo ja welke zijn dat?

Uw bijdrage

Wilt u een bijdrage leveren aan het Podium voor Bio-ethiek over deze vragen, stuurt u dan voor 30 november, een voorstel (max. 150 woorden) naar de themaredactie: Marie-José Burger: mjburger08@gmail.com Lien de Proost: l.deproost@erasmusmc.nl Lieke van der Scheer: info@liekevanderscheer.nl Dirk Stemerding: dirk@dirkstemerding.nl

Er is plaats voor ongeveer acht bijdragen, te verschijnen in het komende maart nummer. Wij reageren binnen twee weken op uw voorstel. Als we u uitnodigen om uw abstract uit te werken, is de deadline voor de eerste complete versie (max. 1500 woorden) 8 januari 2021. De deadline voor de definitieve versie is 8 februari 2021. De themaredactie beslist of een artikel al dan niet wordt geplaatst. Houdt u wat betreft stijl en inhoud rekening met het feit dat het Podium door een breed publiek wordt gelezen.

NVBe-jaarsymposium “Verschuivende rollen in de ethiekondersteuning” zeer goed bezocht

Op 26 oktober j.l. hield de NVBe haar jaarsymposium “Verschuivende rollen in de ethiekondersteuning” (online). Met 68 deelnemers werd het symposium zeer goed bezocht.

Focus van het jaarsymposium was verschuivende rollen in de ethiekondersteuning. Centraal stond de vraag hoe aandacht voor ethische kwesties en zingeving in de zorg in Nederland is georganiseerd, en welke rol ethici en geestelijk verzorgers daarin (kunnen) spelen.

Aanleiding waren de ervaringen in het Catharina Ziekenhuis Eindhoven (CZE), waar geestelijk verzorgers zich ethici zijn gaan noemen omdat ze van mening zijn dat dit beter past bij de taken die zij vervullen. Deze professionals doen patiëntenzorg en houden zich ook bezig met ethische kwesties (o.a. moreel beraad en ethiekbijeenkomsten en scholing voor personeel) en het ethiekbeleid van de instelling. Ethiek wordt daarbij breed opgevat, is pluralistisch van aard, ideologisch bescheiden en niet langer religieus gefundeerd.

Andersom zijn er ook professionals die niet opgeleid zijn tot geestelijk verzorger maar wel doen aan ‘counseling’ van patiënten met existentiële en morele vragen, iets wat voorheen vooral aan geestelijk verzorgers voorbehouden was. Deze professionals heten nu allemaal ‘ethicus’. In hun nieuwe rollen kunnen ethici dus ook betrokken raken bij het verlenen van zorg.

Het is al langer zo dat geestelijk verzorgers en ethici zich op dezelfde terreinen bewegen: bijvoorbeeld in ethische commissies van instellingen en in ethiekonderwijs aan zorgprofessionals. Maar dan wel vanuit verschillende disciplines en/of afdelingen.  Op sommige plekken zien we dat deze domeinen/disciplines die eerder gescheiden waren, zich nu met elkaar mengen, zeker nu geestelijke verzorging zijn religieuze karakter lijkt te verliezen.  Onduidelijk is echter hoe breed deze ontwikkeling precies speelt, en in welke vormen. Met dit symposium heeft de NVBe er aan bij willen dragen om dat in kaart te brengen. Het gesprek wordt voortgezet in het eerste nummer van Podium voor Bio-ethiek van 2021. Daartoe zal binnenkort een oproep tot bijdragen worden verspreid.

Met de verplaatsing van het NVBe symposium naar 26 oktober j.l. is er dit najaar veel aandacht voor ethiekondersteuning. Ook het NEON en Reliëf besteden deze herfst (26 november 2020) in het webinar ‘Positionering van ethiekondersteuning in organisaties: horzel of vroedvrouw?’ aandacht aan dit onderwerp.

SPREKERS waren

Drs. Koen Jordens (Catharina Ziekenhuis Eindhoven)
‘Ethiek & Zin’: hinderlijke tegenstellingen voorbij.

Prof. dr. Gaby Jacobs (Universiteit voor Humanistiek)
De ethische dimensie in zingeving van personen en organisaties: een groeiend aandachtsgebied voor de geestelijk verzorger?

Dr. Jos Kole (Radboudumc Nijmegen)Ethiek en zingeving – twee handen op één buik?

Drs. Gert van Dijk (ErasmusMC Rotterdam en KNMG)Ethicus en geestelijk verzorger: kun je het tegelijkertijd zijn?

Drs. Ger Palmboom (Meander Medisch Centrum Amersfoort)
Geestelijk verzorger/vertrouwenspersoon/ombudsman/ethicus/? – welke term dekt de lading?

ABSTRACTS

Drs. Koen Jordens (Catharina Ziekenhuis Eindhoven)
‘Ethiek & Zin’: hinderlijke tegenstellingen voorbij

In deze inleiding wordt de visie van de vakgroep ‘Ethiek & Zin’ van het Catharina Ziekenhuis Eindhoven op een niet levensbeschouwelijk gefundeerde expertrol inzake ethische en existentiële kwesties gepresenteerd, en een overzicht gegeven van hun werkzaamheden en resultaten.

De naam van de vakgroep ‘Geestelijke verzorging & Ethiek’ is vervangen door ‘Ethiek & Zin’. De vraag naar troost en compassie, de behoefte aan vertrouwelijk gesprek, de gewenste ondersteuning bij levensvragen en keuzeproblematiek… is van alle tijden. De rol van de zorgverlener op ethisch en existentieel terrein is dan ook geenszins uitgespeeld, maar de associatie met godsdienst of ideologie werkt vaak eerder belemmerend dan helpend. Ethiek verstaan we in brede zin van de Aristotelische deugdenethiek, de zorg voor ‘het goede leven’. ‘Zin’ verwijst naar de minder analytische, rationele kant van betekenisgeving, naar het streven en het verlangen. Als naam voor de functionaris van de afdeling ‘Ethiek & Zin’ kozen we voor een klassieke term uit een traditie van (praktische) wijsheid, namelijk ‘ethicus’, als een toegankelijke, bekwame, betrokken gesprekspartner die kan helpen door te luisteren, te duiden en te verhelderen. Competenties die aan het bed, aan de bestuurstafel, in moreel beraad met en in onderwijs aan zorgverleners gelijkelijk  van meerwaarde zijn.

Prof. dr. Gaby Jacobs (Universiteit voor Humanistiek)
De ethische dimensie in zingeving van personen en organisaties: een groeiend aandachtsgebied voor de geestelijk verzorger?

Het vak van geestelijk verzorger is aan verandering onderhevig. De tijd dat een geestelijk verzorger vanuit de eigen levensbeschouwelijke traditie raad gaf aan mensen en onderwijs en vorming bood, is niet meer. Ondersteuning in het leiden van een goed leven, is echter nog steeds een aandachtsgebied van de geestelijk verzorger, hoewel de vormen ervan anders en meer divers zijn geworden. Ook zijn er ontwikkelingen gaande binnen de geestelijke verzorging – zoals de ondersteuning van professionals rondom morele kwesties, de humaniseringskant van het werk, nieuwe werkgebieden zoals geestelijke verzorging bij rampen en bij de politie – die de vraag opwerpen of de geestelijk verzorger steeds meer een moreel specialist wordt en zo ja, van waaruit die moraliteit dan geladen wordt. 

Vanuit een uiteenzetting van zingeving en de ethische dimensie daarvan, zal ik de rol en taken van de geestelijk verzorger op het morele vlak trachten te verhelderen.

Dr. Jos Kole (Radboudumc Nijmegen)
Ethiek en zingeving – twee handen op één buik?

We kunnen ons bezinnen op de verschuivende rol die geestelijk verzorgers en ethici spelen in ethiekondersteuning en hun vakinhoudelijke expertise bij hoe ze die rol vervullen. We kunnen daarnaast ook wat meer afstand nemen en ons afvragen hoe de domeinen zich tot elkaar verhouden waar geestelijk verzorgers en ethici voor staan: Hoe hangen ethiek en zingeving samen? Hoe verhouden moraal en al dan niet religieuze levensbeschouwing zich tot elkaar? Waar zit de overlap en waar het verschil? Welke toegevoegde waarde zou het hebben om beiden, in de klinische zorgpraktijk,  niet over één kam te scheren? Aan de hand van een aantal dichotomieën en stellingen verkennen we samen interactief een aantal antwoorden op deze vragen.

Drs. Gert van Dijk (ErasmusMC Rotterdam en KNMG)
Ethicus en geestelijk verzorger: kun je het tegelijkertijd zijn?

Zijn de functies van geestelijk verzorger en ethicus in elkaar te schuiven? Ik denk niet zomaar.  In mijn ervaring is een geestelijk verzorger iemand die patiënten, hun naasten en zorgverleners ondersteunt bij het leren omgaan en verwerken van ziekte, verlies en verdriet. Ook kan de GV’er een mediërende rol spelen tussen arts en patiënt/naasten, bijvoorbeeld als die weigeren akkoord te gaan met pijnbestrijding, sedatie en dergelijke. Dat is volgens mij iets anders dan de rol van ethicus, althans zoals die in het Erasmus MC ingevuld wordt.  De ethicus in het Erasmus MC werkt meer beleidsmatig – bijvoorbeeld door het geven van adviezen over ethisch gevoelige onderwerpen – doet onderzoek, zit moreel beraad voor, geeft onderwijs en doet consultaties bij moreel complexe problematiek in het ziekenhuis. Ik heb het idee dat daarvoor andere competenties nodig zijn dan waar de GV’er voor opgeleid is. Ik althans, zou het werk van een GV’er niet zomaar kunnen overnemen.

Drs. Ger Palmboom (Meander Medisch Centrum Amersfoort)
Geestelijk verzorger/vertrouwenspersoon/ombudsman/ethicus/? – welke term dekt de lading?

Ger Palmboom werkt als klinisch ethicus binnen de vakgroep ‘Geestelijke verzorging & Ethiek’ in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort. Tijdens het jaarsymposium neemt hij ons mee in welke verschuiving tussen ethiek en geestelijke verzorging in het Meander MC heeft plaatsgevonden (al voor zijn komst).
Waar collega geestelijk verzorgers zich vooral op de patiënt richten, richt Ger zich in eerste instantie op zorg-professionals door – geïnspireerd vanuit de presentie-benadering – gezamenlijk te zoeken naar wat goede zorg voor déze patiënt in déze context kan zijn. Ger zal ons een inkijkje geven in hoe hij analoog aan de presentiebenadering zijn werk probeert vorm te geven, hoe dat er in de dagelijkse praktijk uit ziet en hoe hij daar – samen met zijn collega’s uit de vakgroep – invulling aan geeft. Geestelijke verzorging en ethiek blijken elkaar heel goed aan te kunnen vullen en te verrijken.

Themanummer coronacrisis

Onlangs bracht de Nederlandse Vereniging voor Bio-ethiek (NVBe) een themanummer uit dat ingaat op de coronacrisis: ‘Naar een morele agenda na de coronacrisis’. In de verschillende bijdragen worden kritische vragen gesteld over het dominante, op het individu gebaseerde wereldbeeld waarbij we de maatschappij en natuur kunnen beheersen en onze bestaanscondities in de hand hebben. Maar wederom blijkt dat we niet boven de natuur staan maar er onderdeel van zijn. De waardenoriëntaties die in het themanummer naar voren komen zijn veelal ontleend aan al langer bestaande agenda’s en ideeën op het gebied van medische ethiek, zorg, milieu en natuur, recht en economie. De coronacrisis brengt deze echter samen. Ethici kunnen een belangrijke rol spelen in het proces van maatschappelijke heroriëntatie, door de normatieve vooronderstellingen te identificeren in technologie en wetenschap en in de maatregelen die worden genomen, maar ook door de ‘zachte’ waarden te expliciteren die als gevolg van de coronapandemie nodig zijn.

Bij wijze van uitzondering, vanwege de impact van de coronacrisis op ons allen, is het themanummer direct vrij beschikbaar en hier te vinden.

Onderwijsmiddag 2020 –> 2021

De onderwijsmiddag van dit jaar komt helaas te vervallen. Dit in verband met Covid en het jaarsymposium dat naar het najaar is verplaatst. Ons streven is om volgend jaar in november 2021 weer een middag te organiseren, dit keer over de rol van kunst en verbeelding in ethiekonderwijs. Hoe kan beeldende kunst, muziek, literatuur of een andere vorm bijdragen aan reflectie op bijvoorbeeld beleving van ziekte en gezondheid, waarden in de zorg, morele dilemma’s of een thema binnen de bio-ethiek? Samen verkennen we de mogelijkheden, aan de hand van concrete voorbeelden uit de onderwijspraktijk.

Speciaal dossier over ethische vraagstukken in relatie tot het coronavirus

De pandemie van het corona-virus en de maatregelen die in reactie daarop worden genomen raken iedereen, wereldwijd. Patiënten en zorgprofessionals, alsmede burgers, bestuurders en bedrijven. Velen van ons worden voor zeer moeilijke beslissingen geplaatst. In de zorg, maar ook daarbuiten.

Ook veel ethici in Nederland en wereldwijd worden momenteel geconfronteerd met vele en complexe ethische vragen vanuit de huidige Covid-19 uitbraak.

Voor wie professioneel met ethische vraagstukken rond het coronavirus te maken krijgt is op de NVBe-website een speciale pagina ingericht. Dit is een initiatief van een groep van samenwerkende ethici, waar de NVBe graag een platform voor biedt.

De ethische vraagstukken die zich nu aandienen zijn grofweg in te delen in vier categorieën:

  1. Vragen over de impact van maatregelen en te trekken lessen. Denk aan public health ethische vraagstukken over de gevolgen en impact van preventieve maatregelen zoals ‘social distancing’ en het bezoekersbeleid bij ziekenhuizen en verpleeghuizen. Ook valt te denken aan verdringingsvraagstukken die zich nu voordoen in de slipstream van de Corona crisis, aangezien veel ‘gewone’ zorg en OK’s op grote schaal opgeschort zijn. Moet alle Covid voorrang krijgen, en wat betekent dat voor de behandeling van patiënten met andere aandoeningen? Verder valt te denken aan politiek-ethische vragen over welke lessen we kunnen trekken voor hoe we onze samenleving inrichten. Indringend voorbeeld is de tragische situatie van mensen die nu afgezonderd sterven, omringd door ‘maanmannetjes’.
  2. Vragen vanuit hulpverleners. Dit omvat klinisch-ethische vraagstukken vanuit individuele hulpverleners, ziekenhuizen en beroepsverenigingen om mee te denken over a) triage protocollen voor medische hulpmiddelen, beademingsapparatuur en IC bedden, en b) innovatieve behandelingen buiten een onderzoeksopzet. In breder verband worden ook professionals in bijvoorbeeld de thuiszorg, de gevangenenzorg of in asielprocedures met ethische vraagstukken geconfronteerd. In beide verbanden is moral distress een belangrijk aandachtspunt.
  3. Vragen over onderzoek. Dit betreft research ethics vraagstukken omtrent onderzoeks-protocollen naar de oorzaken (etiologie), behandeling en preventie van Covid-19. Deze protocollen worden veelal via spoedprocedures ingediend bij de Medisch-Ethische Toetsingscommissies (METCs). Ethische vragen gaan onder meer over andere vormen van toestemming (bijvoorbeeld voor gebruik van lichaamsmateriaal) en terugkoppeling van onderzoeksresultaten aan deelnemers.
  4. Maatschappelijke impact. Dit betreft maatschappelijk ethische vraagstukken over de uiteenlopende impact van Corona op de maatschappij. 

U vindt deze indeling terug in het dossier. Bovendien is er nog een pagina waar u links naar overige interessante websites kunt vinden.

Klik hier om naar het Covid-19 dossier te gaan. Het dossier is gevuld met ondersteuning van Eveline van der Plas uit het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Voor vragen over dit dossier kunt u contact opnemen met André Krom (NVBe bestuur, info@nvbe.nl) of Annelien Bredenoord (A.L.Bredenoord@umcutrecht.nl) en Martine de Vries (M.C.deVries@lumc.nl) als coördinatoren vanuit de samenwerkende ethici.

Coronadossier uitgebreid met achterliggende database

Het Covid-19 dossier is nu uitgebreid met de achterliggende database van bijna 300 artikelen. Dat draagt er aan bij dat relevante literatuur zoveel mogelijk op één plek te vinden is.

De database over ethiek en Covid-19 is samengesteld door Carlijn Damsté en Annemieke Jalink (IQ healthcare, vakgroep Ethiek van de Gezondheidszorg, Radboudumc). Zij hebben in de periode van begin maart 2020 tot en met eind juni 2020 wetenschappelijke tijdschriften* en publieke platforms** structureel geraadpleegd voor ethische artikelen over Covid-19.

De database heeft dezelfde indeling als het Covid-19-dossier op de NVBe website. Per thema vindt u een los pdf-document met de bijbehorende artikelen uit de database, waarbij sommige artikelen in meerdere thema’s voorkomen. De losse pdf-documenten kunt u bij de betreffende thema’s vinden.

*New England Medical Journal, JAMA, BMJ, Lancet, American Journal of Bioethics, Journal of Medical Ethics, Medicine & Philosophy, Public Health Ethics, NTvG
**Trouw, NRC, Volkskrant, Correspondent, Medisch Contact

Onderwijsmiddag NVBe 2019

Op 12 november organiseerde de NVBe haar jaarlijkse onderwijsmiddag; een inspiratiemiddag voor docenten van (bio-)ethiek onderwijs aan niet-filosofen. Het thema was: onderwijs over wetenschappelijke integriteit.
 
4 inspirerende sprekers lieten op een interactieve manier zien hoe zij hun onderwijs over wetenschappelijke integriteit vorm geven en vertelden waarom ze dat op die manier doen:
 
Dr. Luca Consoli van de Radboud Universiteit Nijmegen
https://www.ru.nl/personen/consoli-l/
 
 
– Drs. Giulia Inguaggiato van het Amsterdam UMC, locatie VUmc
 
Dr. Mariette van den Hoven van de Universiteit Utrecht
 
Er kwamen verschillende werkvormen aan bod en er was volop ruimte om met elkaar in discussie te gaan over verschillende invullingen van wetenschappelijke integriteitsonderwijs, zowel tijdens de bijeenkomst als tijdens de borrel na afloop.
 
Hier kunt u enkele foto’s van de middag vinden.
 
De NVBe Onderwijsmiddag 2019 vond plaats op 12 november 2019. Locatie: Het Huis Utrecht.