Speciaal dossier over ethische vraagstukken in relatie tot het coronavirus

De pandemie van het corona-virus en de maatregelen die in reactie daarop worden genomen raken iedereen, wereldwijd. Patiënten en zorgprofessionals, alsmede burgers, bestuurders en bedrijven. Velen van ons worden voor zeer moeilijke beslissingen geplaatst. In de zorg, maar ook daarbuiten.

Ook veel ethici in Nederland en wereldwijd worden momenteel geconfronteerd met vele en complexe ethische vragen vanuit de huidige Covid-19 uitbraak.

Voor wie professioneel met ethische vraagstukken rond het coronavirus te maken krijgt, wordt de komende weken op de NVBe-website een speciale pagina ingericht. Dit is een initiatief van een groep van samenwerkende ethici, waar de NVBe graag een platform voor biedt.

De ethische vraagstukken die zich nu aandienen zijn grofweg in te delen in drie categorieën:

  1. Vragen over de impact van maatregelen en te trekken lessen. Denk aan public health ethische vraagstukken over de gevolgen en impact van preventieve maatregelen zoals ‘social distancing’ en het bezoekersbeleid bij ziekenhuizen en verpleeghuizen. Ook valt te denken aan verdringingsvraagstukken die zich nu voordoen in de slipstream van de Corona crisis, aangezien veel ‘gewone’ zorg en OK’s op grote schaal opgeschort zijn. Moet alle Covid voorrang krijgen, en wat betekent dat voor de behandeling van patiënten met andere aandoeningen? Verder valt te denken aan politiek-ethische vragen over welke lessen we kunnen trekken voor hoe we onze samenleving inrichten. Indringend voorbeeld is de tragische situatie van mensen die nu afgezonderd sterven, omringd door ‘maanmannetjes’.
  2. Vragen vanuit hulpverleners. Dit omvat klinisch-ethische vraagstukken vanuit individuele hulpverleners, ziekenhuizen en beroepsverenigingen om mee te denken over a) triage protocollen voor medische hulpmiddelen, beademingsapparatuur en IC bedden, en b) innovatieve behandelingen buiten een onderzoeksopzet. In breder verband worden ook professionals in bijvoorbeeld de thuiszorg, de gevangenenzorg of in asielprocedures met ethische vraagstukken geconfronteerd. In beide verbanden is moral distress een belangrijk aandachtspunt.
  3. Vragen over onderzoek. Dit betreft research ethics vraagstukken omtrent onderzoeks-protocollen naar de oorzaken (etiologie), behandeling en preventie van Covid-19. Deze protocollen worden veelal via spoedprocedures ingediend bij de Medisch-Ethische Toetsingscommissies (METCs). Ethische vragen gaan onder meer over andere vormen van toestemming (bijvoorbeeld voor gebruik van lichaamsmateriaal) en terugkoppeling van onderzoeksresultaten aan deelnemers.

U vindt deze driedeling terug in het dossier. Bovendien is er nog een pagina waar u links naar overige interessante websites kunt vinden.

Klik hier om naar het Covid-19 dossier te gaan. Het dossier wordt de komende weken gevuld met ondersteuning vanuit het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). Heeft u suggesties voor het dossier, deze kunt u mailen naar Eveline van der Plas (E.van_der_Plas@lumc.nl).

Voor vragen over dit dossier kunt u contact opnemen met André Krom (NVBe bestuur, info@nvbe.nl) of Annelien Bredenoord (A.L.Bredenoord@umcutrecht.nl) en Martine de Vries (M.C.deVries@lumc.nl) als coördinatoren vanuit de samenwerkende ethici.

Oproep: bijdrage voor Podium

Oproep: De redactie van het Podium voor Bio-ethiek nodigt u uit een bijdrage te schrijven over het thema: Naar een morele agenda voor het post-corona tijdperk.

Ruim een maand geleden brak in Nederland en andere Europese landen de coronacrisis uit. Behalve de al dan niet intelligente lockdown waaraan we allen sinds half maart zijn onderworpen, worden velen plotseling geconfronteerd met fundamentele vragen over de kwaliteit en de eindigheid van het bestaan. Dagelijks zien we alarmerende en hartverscheurende berichten over ziekenhuizen en verpleeghuizen waar artsen, verpleegkundigen en ondersteunend personeel hun werk moeten doen. Zware, morele dilemma’s stapelen zich op en laten de noodzaak van morele reflectie zien. Door de hectische situatie en het tekort aan medische beschermingsmaterialen ter plaatse, is daar echter vaak nauwelijks tijd voor. Om ethici die worden geconfronteerd met complexe ethische vragen hierover te ondersteunen, heeft de NVBe in samenwerking met anderen een pagina aangemaakt op haar website waar morele onderwerpen over de actuele coronacrisis aan de orde komen (www.NVBe.nl).

Het Podium zal in de komende jaren hierop zeker terugkomen maar acht het, nu alles nog in beweging is, te vroeg om een themanummer uit te brengen over de concrete dilemma’s en keuzen in de zorg. Tegelijkertijd is het duidelijk dat de crisis meer inhoudt dan een puur medi-sche ethiek. De crisis is gerelateerd aan thema’s als globalisering, ecologie, demografische ontwikkelingen, economie, cultuur en politieke systemen. In de media zien we discussies over wat de maatschappelijke implicaties zullen zijn als we meer weerbaar willen zijn tegen mogelijke toekomstige pandemieën.

Dat zijn belangrijke thema’s waar ook morele vraagstukken aan verbonden zijn. Wat is de invloed op onze privacy? Blijft internationale solidariteit nog wel bestaan? Hoe verhouden zich individuele vrijheid en verantwoordelijkheid tot collectieve belangen? Hoe plooibaar zijn we in ons gedrag en onze gewoonten? Wat is de rol van de media? En wat zal de rol van wetenschappers en technologen zijn? Het Podium wil met dit nummer een bijdrage leveren aan deze en verge-lijkbare kwesties die onze samenleving in de komende jaren mede zullen bepalen. Het gaat daarbij om een agenderende, ethische verkenning van deze vraagstukken.

Uw bijdrage
De redactie van het Podium voor Bio-ethiek wil het komende nummer aan deze thematiek wijden. Er is ruimte voor acht tot tien bijdragen van maximaal 1500 woorden. Wilt u een bijdrage leveren, stuurt u dan uiterlijk 24 april een voorstel naar de themaredactie van maximaal 250 woorden:

Schets in het voorstel ook kort uw achtergrond. Na ontvangst reageren wij binnen 10 dagen. De deadline voor de eerste complete versie is 18 mei. De deadline voor de definitieve versie is 22 juni. De themaredactie besluit of een artikel al dan niet wordt geplaatst. Houdt u wat betreft stijl en inhoud er rekening mee dat het Podium door een breed publiek wordt gelezen.

Belangrijk

De redactie wil het nummer versneld uitbrengen en hoopt dat het in augustus verspreid kan worden. Van auteurs wordt daarom gevraagd alleen te reageren als zij er zeker van zijn dat zij zowel hun eerste als definitieve bijdrage tijdig kunnen insturen.

NVBe jaarsymposium 2020 “Verschuivende rollen in de ethiekondersteuning” wordt verplaatst

Het NVBe jaarsymposium 2020, dat gepland stond voor 28 mei aanstaande, wordt in verband met de corona-crisis en -maatregelen verplaatst naar september of oktober van dit jaar.

In overleg met de sprekers wordt zo snel mogelijk een nieuwe datum gezocht. Zodra dit bekend is, wordt dit op de website en via de gebruikelijke kanalen gecommuniceerd.

Podium voor Bio-ethiek juni 2020 gaat over “Ethiek en politiek van maakbaar meervoudig ouderschap”

Het juninummer van Podium voor Bio-ethiek zal gewijd zijn aan de ethiek en politiek van maakbaar meervoudig ouderschap. Met onderstaande tekst deed de redactie eerder een oproep tot bijdragen.

Met de ontwikkeling van steeds meer vormen van kunstmatige bevruchting is ook ouderschap een meer maakbaar fenomeen geworden. Kinderen kunnen ontstaan met behulp van donorzaad, eicel- of embryodonatie en (IVF)draagmoederschap en in de toekomst mogelijk ook nog op andere kunstmatige manieren. Daarmee ontstaan ook meer diverse vormen van ouderschap en verwantschap, waarbij kinderen naast ouders als opvoeders ook te maken hebben met organisatorisch en technologisch bemiddelde, al dan niet bekende, verwantschapsrelaties.

In een in 2016 verschenen rapport over Kind en ouders in de 21ste eeuw zijn de juridische implicaties besproken van deze ontwikkeling door de Staatscommissie Herijking Ouderschap. De belangen en rechten van kinderen vormen daarbij voor de commissie een belangrijk uitgangspunt. De commissie stelt vast dat met het gebruik van diverse vormen van kunstmatige bevruchting de genetische band tussen ouder en kind niet altijd meer vanzelfsprekend is. Kinderen hebben daarbij in Nederland inmiddels het recht gekregen om hun eigen ontstaansgeschiedenis te achterhalen. Bij dit alles zijn echter niet alleen belangen van het kind in het spel, maar ook die van wensouders en van derden, zoals donoren en/of draagmoeders.

De aanbevelingen van de commissie voor meer flexibele vormen van verwantschapsrecht in dit verband, hebben vooralsnog geen vervolg gekregen. De praktijken waarin kunstmatige vormen van bevruchting en daarmee verbonden meervoudige verwantschapsrelaties tot stand worden gebracht, en de daardoor opgeroepen vragen, zijn nu in de eerste plaats een zaak van de betrokken medici en wensouders. Vanuit de samenleving komen in reactie daarop pleidooien voor een bredere en meer kritische discussie over de ethische kwesties en politieke afwegingen die bij deze ontwikkeling aan de orde zijn (Larissa Pans, Onbeperkt vruchtbaar, 2018).

In hoeverre moet de overheid de ontwikkeling van diverse vormen van kunstmatige bevruchting faciliteren en in hoeverre zouden daar ook grenzen aan moeten worden gesteld? Wat leren de ervaringen met de huidige praktijken ons tot dusver over de betekenis en ethische implicaties daarvan voor diverse betrokkenen? En wat komt er mogelijk nog aan nieuwe technologi-sche ontwikkelingen op ons af, zoals bijvoorbeeld zaad- en eicellen gemaakt van eigen stamcellen?

Inhoudsopgave themanummer “Bio-ethische aspecten van big data en machine learning” (2019-4)

Redactioneel
Leo van den Brom en Marieke Bak
De ethische framing van big data in de zorg
Rik Wehrens, Marthe Stevens, Antoinette de Bont
Bescherm de rechten van de mens achter DNA-data
Marc Groenen, Sven van Ewijk, Petra Verhoef
De kwetsbaarheid van Femtech
Naomi Jacobs en Jenneke Evers
Wat zijn gezondheidsdata?
Piek Visser-Knijff
Data-intensieve technologieën: Geef consent de tijd
Iris Loosman
Het belang van context: verantwoord databestuur in medisch onderzoek
Marieke Bak en Dick Willems
Geef zelflerende systemen niet te veel ruimte in de zorg
Rosanne Edelenbosch en Maartje Niezen
Versterkt kunstmatige intelligentie self fulfilling prophecies bij prognose comapatiënt?
Mayli Mertens en Owen King
De computer die het levenseinde van patiënten voorspelt: wenselijk of bedreigend?
Ankie Suntjens
Dragen artsen minder verantwoordelijkheid door AI?
Mauritz Kelchtermans, Lode Lauwaert, Daniel Leufer en Massimiliano Simons
Sociale controle en totale controle
Rob van Gerwen
Theorie is belangrijker dan (big) data
Hans Berkhof en Guy Widdershoven
Boekbespreking: niet-menselijke intelligentie als redder van menselijke geneeskunde?
Jenny Slatman

 

Onderwijsmiddag NVBe 2019

Op 12 november organiseerde de NVBe haar jaarlijkse onderwijsmiddag; een inspiratiemiddag voor docenten van (bio-)ethiek onderwijs aan niet-filosofen. Het thema was: onderwijs over wetenschappelijke integriteit.
 
4 inspirerende sprekers lieten op een interactieve manier zien hoe zij hun onderwijs over wetenschappelijke integriteit vorm geven en vertelden waarom ze dat op die manier doen:
 
Dr. Luca Consoli van de Radboud Universiteit Nijmegen
https://www.ru.nl/personen/consoli-l/
 
 
– Drs. Giulia Inguaggiato van het Amsterdam UMC, locatie VUmc
 
Dr. Mariette van den Hoven van de Universiteit Utrecht
 
Er kwamen verschillende werkvormen aan bod en er was volop ruimte om met elkaar in discussie te gaan over verschillende invullingen van wetenschappelijke integriteitsonderwijs, zowel tijdens de bijeenkomst als tijdens de borrel na afloop.
 
Hier kunt u enkele foto’s van de middag vinden.
 
De NVBe Onderwijsmiddag 2019 vond plaats op 12 november 2019. Locatie: Het Huis Utrecht.

NVBe Jaarsymposium 2019 – “Natuur binnen of buiten het hek”

Over de spanning tussen natuurbeheer en veeteelt en de grens tussen natuur- en cultuurland

Aan de hand van een Preadvies van Martin Drenthen stonden we tijdens het jaarsymposium 2019 stil bij het spanningsveld tussen natuur en veehouderij. In een klein land als Nederland leidt dit in toenemende mate tot conflicten. Zo wordt de terugkeer van de wolf door ecologen en natuurbeheerders toegejuicht vanwege de biodiversiteit. Maar aan de andere kant trekken schapenhouders aan de bel omdat de wolven hun schapen doden. Omdat wilde dieren ook ziektes kunnen overbrengen worden ze soms gezien als bedreiging voor de veehouderij. De Nederlandse varkenshouderij is bijvoorbeeld als de dood voor een uitbraak van Afrikaanse Varkenspest onder wilde zwijnen.

Daarentegen heeft de veehouderij onmiskenbaar ook negatieve effecten op natuur en biodiversiteit. Denk maar aan uitstoot van broeikasgassen of de terugloop van het aantal weidevogels. De legitimiteit van landbouw en veeteelt berust op het idee dat de mens recht heeft om een deel van de aarde te gebruiken voor de eigen voedselvoorziening. Het produceren van voedsel is dan wellicht een gerechtvaardigd doel maar waar ligt dan de grens? In dit debat komt naast de tegenstelling tussen dier- en natuurethiek daarom ook de ‘boerenethiek’ aan bod. Lukt het ons om vanuit de ethiek een bijdrage te leveren aan deze maatschappelijke discussie?

Sprekers waren

Presentatie NVBe Preadvies door Dr. Martin Drenthen
Co-referent 1: Prof. Dr. Hens Runhaar
Co-referent 2: Jeannette van de Ven
Co-referent 3: Dr. Bernice Bovenkerk

Het jaarsymposium vond plaats op 16 mei 2019. Locatie: Het Huis Utrecht.

Wilt u het Preadvies bestellen?

Bent u geen lid, en was u niet aanwezig bij het Jaarsymposium, maar wilt u het Preadvies ontvangen? Stuur een mail aan ledenadministratie@nvbe.nl met uw adresgegevens. Tegen betaling van €15,- (excl. verzendkosten) ontvangt u een gedrukt exemplaar thuis.

(c) Foto: Marcel Bressers